نشست “نابرابری‌­های اجتماعی و سلامت” بهمن 1389 با حضور محمدرضا واعظ مهدوی در مؤسسه رحمان برگزار شد.

هماهنگ با آیات گوناگون قرآن کریم، خلق جهان برپایه حق است. آفرینش هستی بیهوده و بازیچه نبوده است.هدف غایی خلقت، تحقق حق و حذف باطل است.از آنجا که حق و عدل از سویی، و ظلم و باطل از سوی دیگر، مترادف و مرتبط با یکدیگر هستند، تحقق عدالت و محو ظلم و بی‌عدالتی، هدف والای خلقت الهی و غایت اجتماعات بشری تلقی می‎شود. در این راستا، حکومت و سرپرستی جامعه به ­عنوان «امانت­داری» و «نگهبانی‏» اجتماع شناخته شده، آن را نوعى امانت تلقی می­‌کند که به حاکم سپرده شده و باید ادا شود. قرآن کریم، ادای این امانت را، برقراری حق و عدل در میان مردمان اعلام می‌کند و اگر حکومت‌ها در این راه پیشرفتی بدست آورند حکومت‌های موفق و امانت‌دار تلقی می‌شوند و در غیر این صورت جلوه طاغوت خواهند بود. برقراری عدالت، هدف والای نظامات اجتماعی و حکومت‌ها و دولت‌ها است.

از دیگر سو، امروزه جوامع شهری در سراسر جهان با چالش­‌های جدیدی روبرو هستند؛ گسترش بیماری‌ها، رشد فقر، افزایش فاصله طبقاتی، ترافیک، آلودگی محیط‌زیست، رشد ناامنی‌های اجتماعی و چالش‌های متعدد اجتماعی؛ در حقیقت جهان امروز به­ طور عمده گرفتار «گسترش شهرنشینی‌های برنامه­‌ریزی ­نشده» ای است که چالش‌های نوینی را در پیش روی قرار داده است. این پدیده جهانی در کشور ما نیز نمود بارزی دارد.

رشد و توسعه اقتصادی به­ طور طبیعی تولیدکننده نابرابری است؛ افرادی که به دلایلی پیشرفت کرده‌­اند به مرور زمان رشد بیشتری می­‌کنند و افراد جامانده از پیشرفت، به مرور ناتوان‌­تر می‌شوند. در نتیجه به مرور زمان شکاف موجود در جامعه بیشتر و بیشتر می­‌شود. رانت‌های اجتماعی و ثروت‌های حاصل شده از تبانی و فساد، این شکاف را شدیدتر و عوارض بی‌عدالتی‌ها را وحشتناک‌تر می‌سازد. کشورهای پیشرفته، با آگاهی از این موضوع، بودجه‌های سالیانه خود را برپایه کاهش نابرابری‌ها تنظیم می‌کنند و برنامه‌های خود را بر هدف اپتیموم‌سازی برخورداری عموم اقشار و گروه‌های اجتماعی از مواهب رشد و توسعه اقتصادی استوار می‌سازند تا بدین وسیله عدالت هرچه بیشتر اجرا شود.

برخی از آمارهای بین‌المللی از میزان نابرابری در جهان عبارت است از:

85 درصد ثروت و منابع مالی در اختیار 20 درصد جمعیت جهان است و این در حالی است که مصرف جهانی کالاها و خدمات از مرز 25 تریلیارد دلار فراتر رفته است.

ü      5/1 میلیارد نفر خارج از حوزه خدمات بهداشتی هستند.

ü      3/1 میلیارد نفر به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند.

ü      25 درصد انسان­‌ها مسکن و سرپناه ندارند.

ü      20 درصد انسان­‌ها سوء­تغذیه دارند.

ü      تفاوت و نسبت درآمدی میان 20 درصد نخست و 20 درصد انتهایی جمعیت جهان در ابتدای هزاره سوم به نسبت 80 به 1 است.

ü      20 درصد مردم دنیا، حدود 60 درصد کل انرژی جهان را مصرف می­‌کنند و 20 درصد انتهایی جمعیت جهان (فقیرترین گروه) تنها 4 درصد کل انرژی را مصرف می­‌کنند.

ü      20 درصد انتهایی جمعیت جهان (فقیرترین گروه) تنها 3 درصد کل دی­‌اکسید­کربن سالانه جهان را تولید می­‌کنند، در آمریکا سرانه این انتشار حدود 21 تن و در چین حدود 3 تن است.

ü      15 کشور جهان نسبت به سال 1990 فقیرتر شده‌­اند.

ü      در 21 کشور تعداد گرسنگان بیشتر شده است.

ü      در 14 کشور کودکان بیشتری در سنین کمتر از 5 سالگی می­‌میرند.

ü      در 12 کشور ثبت نام در مدارس ابتدایی رو به کاهش است.

ü      در 34 کشور امید به زندگی رو به کاهش است.

داده­‌های فوق که همگی مستند به گزارش‌های معتبر بین‌المللی ارائه شده است، نشان دهنده این هستند که نابرابری در جهان رو به افزایش است. جهانی برخوردار از مواهب توسعه و پیشرفت، و جهان دیگر فقیر و محروم و نابرخوردار؛ شکاف بین فقرا و ثروتمندان در عرصه جهانی هم بین کشور ها و هم در درون اغلب کشورهای جهان رو به گسترش و عمیق‌تر شدن است.

برای کاهش نابرابری‌­ها می­‌بایست شاخص­‌های مناسبی برای سنجش نابرابری و پایش مستمر آن را تعریف کرد. یکی از مهم‌ترین و ارزنده‌ترین منابع اطلاعاتی برای سنجش وضعیت اقتصادی خانوارها و ارزیابی میزان عدالت در بهره‌مندی‌های اجتماعی، استفاده از داده‌های «بررسی هزینه و درآمد خانوار» است.این داده‌ها که همه ساله جمع‌آوری می‌شوند، در قالب سری زمانی با قدمتی به نزدیک به پنجاه سال قابل دسترسی و مقایسه هستند.

برخی از این شاخص‌­های مناسب سنجش بهره‌مندی اقتصادی و ارزیابی نابرابری‌های اجتماعی، عبارت است از:

1- قیمت کالاها و خدمات مصرفی؛ بیشترین افزایش قیمت به ­ترتیب مربوط به گروه بهداشت و درمان (71 برابر)، گروه تحصیل (57 برابر) و گروه رستوران و هتل (43 برابر) است. گفتنی است شاخص گروه بهداشت و درمان رشدی بیش از 2 برابر شاخص کل نسبت به سال 1369 را تحمل کرده است (جدول 1).

 

 

جدول 1- شاخص قیمت در چهار گروه خوارکی­‌ها، بهداشت و درمان، ارتباطات و آموزش و تحصیلات (1388-1369)

سال 1369 1375 1380 1383 1385 1386 1387 1388
شاخص کل 9/6 31 8/64 100 5/123 2/146 3/183 203
خوراکی ها 1/6 3/31 6/63 100 6/125 8/152 9/198 6/218
بهداشت و درمان 2/3 4/23 7/62 100 7/131 1/154 190 226
ارتباطات 2/9 5/47 5/75 100 3/97 1/97 9/96 3/97
آموزش و تحصیلات 8/3 4/23 6/54 100 4/143 5/163 5/187 4/217

 

2- ترکیب سبد هزینه‌­ای خانوار در دهک­‌های گوناگون؛ با کاهش درآمد خانوار (دهک یک و دو) سهم هزینه­‌های بهداشت و درمان کاهش، ولی سهم هزینه‌­های مسکن به شدت افزایش می­‌یابد (جدول 2).

جدول 2- ترکیب سبد هزینه خانوار به تفکیک دهک­‌ها در سال 1386

گروه­های هزینه­ای دهک اول سهم
(درصد)
دهک دوم سهم
(درصد)
دهک پنجم سهم
(درصد)
دهک ششم سهم
(درصد)
دهک نهم سهم
(درصد)
دهک دهم سهم
(درصد)
پوشاک و کفش 368 25/2 974 45/3 2639 91/4 3234 05/5 7672 10/6 13003 51/5
مسکن 7102 4/43 11090 27/39 18708 84/34 22076 49/34 34985 82/27 57675 43/24
لوازم منزل 522 19/3 1108 92/3 2375 42/4 3035 74/4 6734 35/5 12442 27/5
بهداشت و درمان 973 94/5 1646 83/5 3383 3/6 4177 53/6 8653 88/6 26159 08/11

 

3- هزینه‌های سلامت؛ مشکل زمانی بروز می‌كند كه سهم هزينه‌های بهداشتی خانوار، در يك دوره، از مقدار معينی تجاوز كند. منظور اين است كه در مقايسه با سهم مخارج كالاها و خدمات غيرپزشكی، سهم بزرگی از هزينه­‌های خانوار به هزينه­‌های سلامت اختصاص داده شود. در برنامه چهارم توسعه پیش­‌بینی شده بود که درصد خانوارهای گرفتار هزینه­‌های کمرشکن درمانی باید به 1 درصد برسد، ولی آمار نشان ­دهنده این امر نیست (جدول 3). بررسی انجام­ شده در سطح تهران نتیجه نگران­‌کننده‌تری دربر داشت، به­ طوری که میانگین شاخص هزینه­‌های کمرشکن درمانی در سال 1387 در شهر تهران 3/13 درصد بود (جدول 4).

جدول 3- درصد افراد گرفتار هزینه­‌های کمرشکن درمانی 1385-1374

سال 1374 1375 1378 1380 1381 1382 1383 1384 1385
جمعیت گرفتار هزینه­های کمر شکن درمانی 1/2% 1/2% 1/2% 2/2% 3/2% 2/2% 9/1% 4/2% 3/2%

 

جدول 4- درصد افراد گرفتار هزینه­‌های کمرشکن درمانی به تفکیک مناطق شهری تهران (سال 1387)

منطقه 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
شاخص 8/5 8/3 5/10 1/11 7/3 8/3 2/22 5/12 9/12 7/15 3/8
منطقه 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
شاخص 5/17 1/18 5/17 2/14 16 6/9 8/17 6/16 3/23 6/8 7/3

 

بر اساس تحلیل هزینه­‌های ماهیانه سلامت در بیستک­های درآمدی شهر تهران (جدول 5) می‌توان نتیجه‌گیری کرد که خانوارهای با درآمد بالا بیشتر به بیمارستان­‌های خصوصی و خانوارهای با درآمد پایین بیشتر به بیمارستان­‌های دولتی مراجعه می­‌کنند. در مورد هزینه داروها این وضعیت به وضوح مشاهده نمی­‌شود، یعنی دارو نسبت به بیمارستان فشار بیشتری را به خانوارهای کم­درآمد وارد می­‌کند.نسبت هزینه دارو در بیستک پر درآمد به بیتک کم درآمد 8 برابر است در حالی که هزینه بیمارستان بیستک کم درآمد کمتر از یک پنجاهم بیستک پر درآمد می‌باشد. به­ طورکلی می‌­توان گفت سیستم حمایت‌­های اجتماعی در بخش بیمارستانی بسیار مطلوب­‌تر از سایر بخش­‌ها عمل کرده است.

 

جدول 5- هزینه­‌های ماهیانه سلامت در بیستک­‌های درآمدی شهر تهران (سال 1387)

بیستک هزينه دارو هزینه تشخیصی هزینه ویزیت پزشکی هزینه بیمارستان سایر هزینه‌­های سلامت
1 (فقیرترین) 143953(90/56%) 34186(44/13%) 61337(12/24%) 12296(82/4%) 1841(71/0%)
2 282848(67/49%) 149418(17/26%) 84011(75/14%) 49767(61/8%) 4660(81/0%)
3 364941(19/41%) 230588(02/26%) 109294(31/12%) 161039(18/18%) 20460(30/2%)
4 546511(59/42%) 248418(65/18%) 284302(35/21%) 214428(09/16%) 17558(32/1%)
5 (ثروتمندترین) 915529(6 برابر)(93/34%) 440529(13 برابر)(80/16%) 559823(9 برابر)(33/21%) 684926(55 برابر)(09/26%) 22303(85/0%)

نمودار 1 درصد خانوارهای دارای مسکن را به تفکیک مناطق شهری تهران نشان می‌­دهد. به­ طور میانگین 63 درصد مردم تهران مسکن دارند. برای اجرای عدالت، میزان تسهیلاتی که دولت در اختیار مردم قرار می­‌دهد، می‌­بایست برپایه چنین اطلاعاتی باشد، یعنی تسهیلات بیشتر به مناطق با نرخ پایین­‌تر منزل ملکی داده شود.

نمودار 2 درصد بی‌سوادی را به تفکیک مناطق گوناگون شهر تهران نشان می­‌دهد. میانگین بی‌سوادی در تهران حدود 10 درصد است، ولی توزیع آن در مناطق گوناگون، متفاوت است. بنابراین مبارزه با بی­‌سوادی نیازمند سیاست‌­های متفاوت نسبت به مناطق گوناگون شهری است.

نمودار 3 نشان­‌دهنده میزان طلاق در مناطق گوناگون شهر تهران است؛ طلاق در مناطق بالای شهر بیشتر از پایین شهر است.

در انتها به نقش بی­‌عدالتی در سلامت بیولوژیک اشاره می­‌شود. بررسی­‌های پزشکی نشان می­‌دهد وضعیت اقتصادی انسان‌­ها در سلامتی آن­ها بسیار مؤثر است. احساس نابرابری نوعی عامل استرس­‌زا به­ شمار می­‌رود، در چنین حالتی رادیکال‌های آزاد در بدن تولید می‌شود و فرایندهای استرس اکسیداتیو به تولید هورمون­‌هایی منجر می­‌شود که مشکلاتی مانند پیری زودرس ایجاد می­‌کند. به بیان دیگر احساس فقر، احساس نابرابری و احساس ظلم باعث صدمه به سلامتی انسان و کاهش طول عمر و بیماری او می­‌شود. به تعبیر امام علی (ع) غصه، نیمی از پیری است.

 

*** متن نشست “نابرابری‌­های اجتماعی و سلامت” در چهارمین پیش شماره داخلی مؤسسه رحمان برگزار شد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Fill out this field
Fill out this field
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.