نشست “نابرابری‌­های اجتماعی و سلامت” بهمن 1389 با حضور محمدرضا واعظ مهدوی در مؤسسه رحمان برگزار شد.

هماهنگ با آیات گوناگون قرآن کریم، خلق جهان برپایه حق است. آفرینش هستی بیهوده و بازیچه نبوده است.هدف غایی خلقت، تحقق حق و حذف باطل است.از آنجا که حق و عدل از سویی، و ظلم و باطل از سوی دیگر، مترادف و مرتبط با یکدیگر هستند، تحقق عدالت و محو ظلم و بی‌عدالتی، هدف والای خلقت الهی و غایت اجتماعات بشری تلقی می‎شود. در این راستا، حکومت و سرپرستی جامعه به ­عنوان «امانت­داری» و «نگهبانی‏» اجتماع شناخته شده، آن را نوعى امانت تلقی می­‌کند که به حاکم سپرده شده و باید ادا شود. قرآن کریم، ادای این امانت را، برقراری حق و عدل در میان مردمان اعلام می‌کند و اگر حکومت‌ها در این راه پیشرفتی بدست آورند حکومت‌های موفق و امانت‌دار تلقی می‌شوند و در غیر این صورت جلوه طاغوت خواهند بود. برقراری عدالت، هدف والای نظامات اجتماعی و حکومت‌ها و دولت‌ها است.

از دیگر سو، امروزه جوامع شهری در سراسر جهان با چالش­‌های جدیدی روبرو هستند؛ گسترش بیماری‌ها، رشد فقر، افزایش فاصله طبقاتی، ترافیک، آلودگی محیط‌زیست، رشد ناامنی‌های اجتماعی و چالش‌های متعدد اجتماعی؛ در حقیقت جهان امروز به­ طور عمده گرفتار «گسترش شهرنشینی‌های برنامه­‌ریزی ­نشده» ای است که چالش‌های نوینی را در پیش روی قرار داده است. این پدیده جهانی در کشور ما نیز نمود بارزی دارد.

رشد و توسعه اقتصادی به­ طور طبیعی تولیدکننده نابرابری است؛ افرادی که به دلایلی پیشرفت کرده‌­اند به مرور زمان رشد بیشتری می­‌کنند و افراد جامانده از پیشرفت، به مرور ناتوان‌­تر می‌شوند. در نتیجه به مرور زمان شکاف موجود در جامعه بیشتر و بیشتر می­‌شود. رانت‌های اجتماعی و ثروت‌های حاصل شده از تبانی و فساد، این شکاف را شدیدتر و عوارض بی‌عدالتی‌ها را وحشتناک‌تر می‌سازد. کشورهای پیشرفته، با آگاهی از این موضوع، بودجه‌های سالیانه خود را برپایه کاهش نابرابری‌ها تنظیم می‌کنند و برنامه‌های خود را بر هدف اپتیموم‌سازی برخورداری عموم اقشار و گروه‌های اجتماعی از مواهب رشد و توسعه اقتصادی استوار می‌سازند تا بدین وسیله عدالت هرچه بیشتر اجرا شود.

برخی از آمارهای بین‌المللی از میزان نابرابری در جهان عبارت است از:

85 درصد ثروت و منابع مالی در اختیار 20 درصد جمعیت جهان است و این در حالی است که مصرف جهانی کالاها و خدمات از مرز 25 تریلیارد دلار فراتر رفته است.

ü      5/1 میلیارد نفر خارج از حوزه خدمات بهداشتی هستند.

ü      3/1 میلیارد نفر به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند.

ü      25 درصد انسان­‌ها مسکن و سرپناه ندارند.

ü      20 درصد انسان­‌ها سوء­تغذیه دارند.

ü      تفاوت و نسبت درآمدی میان 20 درصد نخست و 20 درصد انتهایی جمعیت جهان در ابتدای هزاره سوم به نسبت 80 به 1 است.

ü      20 درصد مردم دنیا، حدود 60 درصد کل انرژی جهان را مصرف می­‌کنند و 20 درصد انتهایی جمعیت جهان (فقیرترین گروه) تنها 4 درصد کل انرژی را مصرف می­‌کنند.

ü      20 درصد انتهایی جمعیت جهان (فقیرترین گروه) تنها 3 درصد کل دی­‌اکسید­کربن سالانه جهان را تولید می­‌کنند، در آمریکا سرانه این انتشار حدود 21 تن و در چین حدود 3 تن است.

ü      15 کشور جهان نسبت به سال 1990 فقیرتر شده‌­اند.

ü      در 21 کشور تعداد گرسنگان بیشتر شده است.

ü      در 14 کشور کودکان بیشتری در سنین کمتر از 5 سالگی می­‌میرند.

ü      در 12 کشور ثبت نام در مدارس ابتدایی رو به کاهش است.

ü      در 34 کشور امید به زندگی رو به کاهش است.

داده­‌های فوق که همگی مستند به گزارش‌های معتبر بین‌المللی ارائه شده است، نشان دهنده این هستند که نابرابری در جهان رو به افزایش است. جهانی برخوردار از مواهب توسعه و پیشرفت، و جهان دیگر فقیر و محروم و نابرخوردار؛ شکاف بین فقرا و ثروتمندان در عرصه جهانی هم بین کشور ها و هم در درون اغلب کشورهای جهان رو به گسترش و عمیق‌تر شدن است.

برای کاهش نابرابری‌­ها می­‌بایست شاخص­‌های مناسبی برای سنجش نابرابری و پایش مستمر آن را تعریف کرد. یکی از مهم‌ترین و ارزنده‌ترین منابع اطلاعاتی برای سنجش وضعیت اقتصادی خانوارها و ارزیابی میزان عدالت در بهره‌مندی‌های اجتماعی، استفاده از داده‌های «بررسی هزینه و درآمد خانوار» است.این داده‌ها که همه ساله جمع‌آوری می‌شوند، در قالب سری زمانی با قدمتی به نزدیک به پنجاه سال قابل دسترسی و مقایسه هستند.

برخی از این شاخص‌­های مناسب سنجش بهره‌مندی اقتصادی و ارزیابی نابرابری‌های اجتماعی، عبارت است از:

1- قیمت کالاها و خدمات مصرفی؛ بیشترین افزایش قیمت به ­ترتیب مربوط به گروه بهداشت و درمان (71 برابر)، گروه تحصیل (57 برابر) و گروه رستوران و هتل (43 برابر) است. گفتنی است شاخص گروه بهداشت و درمان رشدی بیش از 2 برابر شاخص کل نسبت به سال 1369 را تحمل کرده است (جدول 1).

 

 

جدول 1- شاخص قیمت در چهار گروه خوارکی­‌ها، بهداشت و درمان، ارتباطات و آموزش و تحصیلات (1388-1369)

سال 1369 1375 1380 1383 1385 1386 1387 1388
شاخص کل 9/6 31 8/64 100 5/123 2/146 3/183 203
خوراکی ها 1/6 3/31 6/63 100 6/125 8/152 9/198 6/218
بهداشت و درمان 2/3 4/23 7/62 100 7/131 1/154 190 226
ارتباطات 2/9 5/47 5/75 100 3/97 1/97 9/96 3/97
آموزش و تحصیلات 8/3 4/23 6/54 100 4/143 5/163 5/187 4/217

 

2- ترکیب سبد هزینه‌­ای خانوار در دهک­‌های گوناگون؛ با کاهش درآمد خانوار (دهک یک و دو) سهم هزینه­‌های بهداشت و درمان کاهش، ولی سهم هزینه‌­های مسکن به شدت افزایش می­‌یابد (جدول 2).

جدول 2- ترکیب سبد هزینه خانوار به تفکیک دهک­‌ها در سال 1386

گروه­های هزینه­ای دهک اول سهم
(درصد)
دهک دوم سهم
(درصد)
دهک پنجم سهم
(درصد)
دهک ششم سهم
(درصد)
دهک نهم سهم
(درصد)
دهک دهم سهم
(درصد)
پوشاک و کفش 368 25/2 974 45/3 2639 91/4 3234 05/5 7672 10/6 13003 51/5
مسکن 7102 4/43 11090 27/39 18708 84/34 22076 49/34 34985 82/27 57675 43/24
لوازم منزل 522 19/3 1108 92/3 2375 42/4 3035 74/4 6734 35/5 12442 27/5
بهداشت و درمان 973 94/5 1646 83/5 3383 3/6 4177 53/6 8653 88/6 26159 08/11

 

3- هزینه‌های سلامت؛ مشکل زمانی بروز می‌كند كه سهم هزينه‌های بهداشتی خانوار، در يك دوره، از مقدار معينی تجاوز كند. منظور اين است كه در مقايسه با سهم مخارج كالاها و خدمات غيرپزشكی، سهم بزرگی از هزينه­‌های خانوار به هزينه­‌های سلامت اختصاص داده شود. در برنامه چهارم توسعه پیش­‌بینی شده بود که درصد خانوارهای گرفتار هزینه­‌های کمرشکن درمانی باید به 1 درصد برسد، ولی آمار نشان ­دهنده این امر نیست (جدول 3). بررسی انجام­ شده در سطح تهران نتیجه نگران­‌کننده‌تری دربر داشت، به­ طوری که میانگین شاخص هزینه­‌های کمرشکن درمانی در سال 1387 در شهر تهران 3/13 درصد بود (جدول 4).

جدول 3- درصد افراد گرفتار هزینه­‌های کمرشکن درمانی 1385-1374

سال 1374 1375 1378 1380 1381 1382 1383 1384 1385
جمعیت گرفتار هزینه­های کمر شکن درمانی 1/2% 1/2% 1/2% 2/2% 3/2% 2/2% 9/1% 4/2% 3/2%

 

جدول 4- درصد افراد گرفتار هزینه­‌های کمرشکن درمانی به تفکیک مناطق شهری تهران (سال 1387)

منطقه 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
شاخص 8/5 8/3 5/10 1/11 7/3 8/3 2/22 5/12 9/12 7/15 3/8
منطقه 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
شاخص 5/17 1/18 5/17 2/14 16 6/9 8/17 6/16 3/23 6/8 7/3

 

بر اساس تحلیل هزینه­‌های ماهیانه سلامت در بیستک­های درآمدی شهر تهران (جدول 5) می‌توان نتیجه‌گیری کرد که خانوارهای با درآمد بالا بیشتر به بیمارستان­‌های خصوصی و خانوارهای با درآمد پایین بیشتر به بیمارستان­‌های دولتی مراجعه می­‌کنند. در مورد هزینه داروها این وضعیت به وضوح مشاهده نمی­‌شود، یعنی دارو نسبت به بیمارستان فشار بیشتری را به خانوارهای کم­درآمد وارد می­‌کند.نسبت هزینه دارو در بیستک پر درآمد به بیتک کم درآمد 8 برابر است در حالی که هزینه بیمارستان بیستک کم درآمد کمتر از یک پنجاهم بیستک پر درآمد می‌باشد. به­ طورکلی می‌­توان گفت سیستم حمایت‌­های اجتماعی در بخش بیمارستانی بسیار مطلوب­‌تر از سایر بخش­‌ها عمل کرده است.

 

جدول 5- هزینه­‌های ماهیانه سلامت در بیستک­‌های درآمدی شهر تهران (سال 1387)

بیستک هزينه دارو هزینه تشخیصی هزینه ویزیت پزشکی هزینه بیمارستان سایر هزینه‌­های سلامت
1 (فقیرترین) 143953(90/56%) 34186(44/13%) 61337(12/24%) 12296(82/4%) 1841(71/0%)
2 282848(67/49%) 149418(17/26%) 84011(75/14%) 49767(61/8%) 4660(81/0%)
3 364941(19/41%) 230588(02/26%) 109294(31/12%) 161039(18/18%) 20460(30/2%)
4 546511(59/42%) 248418(65/18%) 284302(35/21%) 214428(09/16%) 17558(32/1%)
5 (ثروتمندترین) 915529(6 برابر)(93/34%) 440529(13 برابر)(80/16%) 559823(9 برابر)(33/21%) 684926(55 برابر)(09/26%) 22303(85/0%)

نمودار 1 درصد خانوارهای دارای مسکن را به تفکیک مناطق شهری تهران نشان می‌­دهد. به­ طور میانگین 63 درصد مردم تهران مسکن دارند. برای اجرای عدالت، میزان تسهیلاتی که دولت در اختیار مردم قرار می­‌دهد، می‌­بایست برپایه چنین اطلاعاتی باشد، یعنی تسهیلات بیشتر به مناطق با نرخ پایین­‌تر منزل ملکی داده شود.

نمودار 2 درصد بی‌سوادی را به تفکیک مناطق گوناگون شهر تهران نشان می­‌دهد. میانگین بی‌سوادی در تهران حدود 10 درصد است، ولی توزیع آن در مناطق گوناگون، متفاوت است. بنابراین مبارزه با بی­‌سوادی نیازمند سیاست‌­های متفاوت نسبت به مناطق گوناگون شهری است.

نمودار 3 نشان­‌دهنده میزان طلاق در مناطق گوناگون شهر تهران است؛ طلاق در مناطق بالای شهر بیشتر از پایین شهر است.

در انتها به نقش بی­‌عدالتی در سلامت بیولوژیک اشاره می­‌شود. بررسی­‌های پزشکی نشان می­‌دهد وضعیت اقتصادی انسان‌­ها در سلامتی آن­ها بسیار مؤثر است. احساس نابرابری نوعی عامل استرس­‌زا به­ شمار می­‌رود، در چنین حالتی رادیکال‌های آزاد در بدن تولید می‌شود و فرایندهای استرس اکسیداتیو به تولید هورمون­‌هایی منجر می­‌شود که مشکلاتی مانند پیری زودرس ایجاد می­‌کند. به بیان دیگر احساس فقر، احساس نابرابری و احساس ظلم باعث صدمه به سلامتی انسان و کاهش طول عمر و بیماری او می­‌شود. به تعبیر امام علی (ع) غصه، نیمی از پیری است.

 

*** متن نشست “نابرابری‌­های اجتماعی و سلامت” در چهارمین پیش شماره داخلی مؤسسه رحمان برگزار شد.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این قسمت نباید خالی باشد
این قسمت نباید خالی باشد
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

*

code