پایداری مساله سوء‌مصرف مواد در ایران

علی‌احمد رفیعی‌راد

در میان مسائل اجتماعی پرتکرار در جامعه ایران، سوء‌مصرف مواد(مخدر-محرک) پایدارترین مساله اجتماعی یک قرن اخیر بوده است. در این ارتباط گفته می­‌شود رشد اعتیاد در ایران 3 برابر رشد جمعیت است و حتی ایران در زمره کشورهایی با بالاترین شیوع مصرف مواد افیونی در سراسر جهان قرار دارد. با این حال آمارهای رسمی برای سال­های متمادی از آمار 2 تا 3 میلیونی مصرف‌کنندگان مواد سخن به میان می­‌آورند که با توجه به گستردگی و شدت مساله، مورد تردید کم‌­شماری است.

ابعاد جدید مصرف مواد مخدر

چنین مساله اجتماعی با گذر از دهه‌­ها و نسل­‌ها، ابعاد متفاوت و پیچیده­‌ای به خود گرفته و باعث تکوین پدیده­‌های تازه و یا جهت دادن به پدیده­‌های دیگر شده است. از میان تازه­‌ترین مسیر دهه­‌های اخیر مصرف مواد در ایران می­‌توان به نوجوانانه­‌تر شدن، زنانه­‌تر شدن، متنوع­‌تر شدن، دسترس­‌پذیرشدن، اعتیادآورتر شدن، رواج مواد صنعتی و انگ­‌زدایی از مصرف­‌های خاص اشاره نمود. واکاوی گستره­‌ی هرکدام از جنبه­‌های اخیر، دامنه­‌داری و پایداری مساله اعتیاد را بیشتر نشان می­‌دهد. به طور نمونه می­توان به اعتیاد زنان در ایران اشاره کرد.

اگرچه به صورت سنتی سوء­مصرف مواد در ایران، شکل مردانه­‌ای داشته، با این حال در دو دهه اخیر ترکیب جمعیتی مصرف‌کنندگان مواد با افزایش چشمگیر تعداد زنان معتاد، تغییر پیدا کرده است. تعمیق و تشدید اعتیاد زنان که با کاهش سن مصرف‌کنندگان و تنوع آنها نیز همراه بوده، گسترش خوشه­‌ای از مشکلات اجتماعی مانند اچ­‌ای­‌وی، تکدی­‌گری، فقر، کودکان خیابانی، بالا رفتن سن ازدواج، روسپی‌گری، دختران فراری، خشونت علیه زنان با پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را به دنبال داشته است.

مسیر نگران‌کننده دیگرِ مصرف مواد در ایران مربوط به پائین آمدن سن اعتیاد و نوجوانانه­‌تر شدن آن است. پیامدهای مصرف مواد برای نوجوانان بسیار ویرانگرتر و پایدارتر است به گونه­‌ای که با سایه انداختن بر دامنه­‌ی انتخاب­‌ها مانع دستیابی آنها به اهداف و موقعیت­‌های مناسب زندگی می­‌شوند و از این‌رو نسل نوپا و آینده­‌ساز از راه نرسیده، درمانده و از کار افتاده می­‌شود.

دلایل پایداری مساله

با صرف­‌نظر از سایر ابعاد و مسیرهای نگران و ناامید کننده مصرف مواد در جامعه، می­‌توان از دلایل پایداری مساله و راه‌های برون‌رفت و تعدیل آن سخن به میان آورد. روشن است؛ مساله­‌ای به سترگی و دامنه­‌داری اعتیاد در ایران با خرده فرهنگ و اقتصاد و سیاست عظیم‌الجثه نیازمند تمهیداتی فراتر از نوشتاری کوتاه و یا کتاب و همایشی گذرا است. با این حال می­‌توان از تجارب مشابه، گزاره­‌های منطقی، فرضیات و راهکارهای ممکن استفاده نمود.

به صورت خلاصه دلیل تداوم مساله را می­‌توان ناشی از پایداری و ثبات متغیرهای ساختاری مولد اعتیاد در ایران دانست و از این‌رو حل آن‌ نیز منوط به تخفیف و حذف این متغیرها است. از منظر جامعه­‌شناختی دلایل پایداری مصرف مواد را می­‌توان در متغیرهای مستقل گران‌جانی مانند فقر، بیکاری، نبود امکانات تفریحی و اوقات فراغت بانشاط، جامعه­‌پذیری نادرست، ناامنی هستی شناختی و تزلزل در زندگی مدرن، کاهش تعلقات و هم­‌پیوندی­‌های اجتماعی، عدم امید به آینده، موقعیت ژئوپولیتیکی خاص و نظایر آن جستجو کرد. با این وجود، سیاستگزار در بیشتر دهه­‌های گذشته با ناپایداری سیاست مواجهه با مساله و غلبه نگاه تقلیل­گرایانه روانشناختی و زیست­‌پزشکی همراه و موافق بوده است. در صورتی که توجه صرف به عوامل فردی و نادیده گرفتن عوامل اجتماعی و فرهنگی شکست برنامه­‌های مواجهه و مداخله را به دنبال دارد.

در این ارتباط باید گفت؛ اگر برنامه­‌های تعدیل و تخفیف سوء­مصرف مواد واقعیات جامعه­‌ای و ساختاری پیشگفته را مورد توجه قرار دهند، از موفقیت بیشتری برخوردارند. از این دیدگاه، عوامل جامعه­‌ای و ساختاری نه تنها بر  اعتیاد بلکه حتی در شکل­‌گیری تحولات، سرعت و دامنه آن نیز موثرند و می­‌توانند نقش­‌های متناقضی (از مانع گرفته تا تسهیل کننده) را در برنامه­‌های مداخله کارآمد ایفا کنند.

 

* یادداشت پایداری مساله سوء مصرف مواد در ایران در شماره 4293 روزنامه شرق منتشر شده است.

** برای مطالعه یاداشت‌های مرتبط اینجا کلیک کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این قسمت نباید خالی باشد
این قسمت نباید خالی باشد
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

*

code