الگوی مطالبهگری فعال؛ از حرف تا عمل
برای مصاحبه درباره «ضرورت تعریف الگوی مطالبهگری فعال در جامعه مدنی» با دکتر «محمد ایرانمنش» مدرس پیشین دانشگاه تهران و كنشگر مدنی به گفتگو نشستیم؛ این گزارش بر مبنای مفاهیم مطرحشده در مصاحبه حضوری و با تکیه بر مقاله جامع او با عنوان «الگویی برای مطالبهگری اجتماعی فعال» تدوین شده است. در این تحلیل، مضامین کلیدی به شرح زیر طبقهبندی و خلاصه شدهاند:
۱. ریشههای نظری و مفهومشناسی مطالبهگری
مطالبهگری با درک یک «مسئله اجتماعی» آغاز میشود. بر اساس نظریه برساختگرایی اجتماعی (Social Constructionism)، یک وضعیت ناگوار تنها زمانی به مسئله اجتماعی تبدیل میشود که جامعه و نهادها آن را طی کنشهای متقابل بپذیرند و برای رفع آن اقدام کنند. در واقع، مسایل اجتماعی کشف نمیشوند، بلکه از طریق فرآیند «ادعاسازی» و «مطالبهگری» (Claims-making) ساخته میشوند.
۲. مطالبهگری فعال در برابر انفعال و شعارگرایی
هسته مرکزی ایده دکتر ایرانمنش، گذار از مفهوم رایج و منفعلانه مطالبهگری (گله، شکایت و انتقاد زبانی بدون عمل) به «مطالبهگری فعال» است.
- ویژگیهای مطالبهگری فعال: پروژهای برنامهریزیشده، ساختارمند، تعاملی و زمانبر است که در آن ارتباطات، یکسویه نیست. گروه مطالبهگر با تفکر خلاق و مداراگونه میکوشد مسئولان را به همدلی و همراهی جهت دهد و در حل مسئله به آنها کمک کند.
- موانع در ایران: ناآگاهی از حقوق، ترس، محافظهکاری، بی اعتنایی و ناامیدی.
- نقطه کانونی: غلبه بر روحیه انفعال، خطرپذیری، و آموزش مهارتهای شهروندی به جای نظارهگری و شعار دادن.
۳. الگوی عملیاتی و سهمرحلهای مطالبهگری
دکتر ایرانمنش برای موفقیت یک کنش جمعی، الگویی سهمرحلهای را پیشنهاد میدهند:
- الف) مرحله پیش از اجرا (آمادگی و سازماندهی):
شامل گردآوری مستندات و مدارک، بررسی قوانین، تعیین اهداف، ایجاد تشکیلات، و مهمتر از همه: «آگاهسازی و اقناع اعضاء». در این مرحله، باید اعضای منفعل را با گفتگوهای چهرهبهچهره، آموزش و نشان دادن نمونههای موفق، برای مشارکت و کار گروهی متقاعد کرد.
در این مرحله، همچنین تا حدّ توان باید کوشید که در باره شخصیت مخاطبان مطالبه گری، اطلاعات کافی بدست آورد تا رفتارهای خودرا بهمنظور تاثیرگذاری بیشتر، با آن سازگار کرد.
- ب) مرحله اجرا (اقدام و تعامل):
شروع ارتباط با مسئولان از طریق نامه، تومار، کارزار(کمپین)های رسانهای و نشستهای حضوری. در این مرحله، گروه باید راهحل ارائه دهد، از روشهای نفوذگذاری(لابیگری) مشروع استفاده کند و با دریافت بازخوردها، برنامههای خود را اصلاح نماید. اصل مهم در اینجا، سماجت، پیگیری مستمر و کار گروهی است.
- ج) مرحله پس از اجرا (ارزیابی):
ارزیابی عملکردها، انجام اصلاحات برای اقدامات آتی، مستندسازی و درسآموزی از تجارب برای بهرهگیری در برنامه های آتی و سایر تشکلهای مدنی.
۴. نقش رسانهها
رسانهها (مطبوعات، شبکههای اجتماعی و کارزارهای مجازی) ابزاری قدرتمند برای شفافسازی، آموزش شهروندی، انعکاس صدای مردم به مسئولان و افزایش قدرت چانهزنی هستند؛ هرچند اطلاعات آنها باید همواره راستیآزمایی شود.
- برخی روش های مطالبه گری اجتماعی فعال
- نوشتن نامه، تومار و بیانیه گسترده به مسئولان موثر در تصمیم گیری
- تهيه نامه سرگشاده و انتشار آن در رسانه ها
- برگزاری نشست با مسئولان مخاطب
- ارسال ایمیل و پیامک های فراوان به مسئولان مخاطب
- دعوت از اصحاب رسانه بمنظور مصاحبه با گروه مطالبه گر و انعکاس نتایج در رسانه ها
- نمايش عکس، بنر، كليپ، فيلم و تهیه شعر و ترانه طنز یا انتقادی و مطالب موجز در مكان هاي مناسب و یا در فضاي مجازي
- شركت يا حضور فعال در مجامع و همايش هاي علمی و ارائه اطلاعات مفید
- ارسال اعتراضات به بخش ارتباطات مردمی روزنامه ها، سازمان ها و سایر
- حضور در همايش ها و مناسبت هاي مرتبط با موضوع
- بهره گيري از مناسبت هاي نسبتا مرتبط با موضوع براي ارائه ظريف مطالبات
- جلب پشتیبانی گروه های مرجع جامعه
- استفتاء از مراجع مذهبي
- دعوت از مسئولان مخاطب در محل و انجام پرسش و پاسخ با آنان
- فراهم کردن بازدید مسئولان مخاطب / خبرنگاران از محل مسئله(اگر مسئله مربوط به مكاني خاص است.)
- جلب مشارکت سایر تشكل هاي مدني با مطالباتِ مشابه براي همراهی
- انواع حضورهای جمعی در محل مسئله يا محل تصميم گيران و اعلام اعتراضات علني
- تلاش در تاثيرگذاري بر برخي از مسئولان دلسوز و فعال ساختن آنان در جهت احقاق مطالبات
- اقامه دعوي حقوقی و کیفری در صورت نياز
- سایر روش ها به ابتکار جمع
- هشدارهای کلیدی در مطالبهگری
- پرهیز از تبدیل مطالبهگری به طلبکاری: نباید نگاه یکسویه داشت و مدام از دولت توقع داشت، بلکه باید رویکرد مشارکتی را جایگزین کرد.
- پرهیز از خشونت و افراط: تمرکز بر همکنش(تعامل)سازنده، بردبارانه و خشونت پرهیز.
- شعار محوری: «مطالبات محدود، پیگیری نامحدود».
نتیجهگیری:
الگوی «مطالبهگری اجتماعی فعال» دکتر ایرانمنش نشان میدهد که احقاق حقوق شهروندی نیازمند گذار از انتقادهای پراکنده به کنشگری ساختارمند، مستند، جمعی و خشونتپرهیز است. این الگو بر مسئولیتپذیری همزمان شهروندان و مسئولان تاکید دارد و مسیر رسیدن به یک جامعه شفاف و پویا را ترسیم میکند.