چگونه «ما» ساخته می‌شود؟

به گزارش بخش ترویج رحمان؛ نشست «ما شدن در بحران؛ روایت اعتمادسازی و مشارکت محلی»، از مجموعه نشست‌های «عبور از تنگنا؛ با توان‌افزایی جامعه» مؤسسه رحمان در سال ۱۴۰۵، به بررسی این پرسش اختصاص داشت که چگونه می‌توان در شرایط بحران، از تجربه‌ها و توانایی‌های پراکنده افراد و گروه‌ها، نیرویی جمعی برای مواجهه با مسائل مشترک ساخت.

وقتی بحران از راه می‌رسد، چه چیزی باعث می‌شود آدم‌ها به‌جای آنکه هرکدام به‌تنهایی به فکر نجات خود باشند، کنار یکدیگر قرار بگیرند و برای حل مسئله‌ای مشترک اقدام کنند؟ آیا داشتن یک درد مشترک برای شکل‌گیری یک جمع کافی است؟ اعتماد چگونه شکل می‌گیرد و چه زمانی افراد حاضر می‌شوند برای چیزی فراتر از منافع فردی خود وقت بگذارند، مسئولیت بپذیرند و به یکدیگر تکیه کنند؟

در این نشست، تلاش شد این پرسش‌ها از مسیر تجربه‌های واقعی مشارکت محلی بررسی شوند. سیروس زارع از تجربه احیای تالاب بین‌المللی کمجان در استان فارس گفت؛ کلثوم بزی تجربه فعالیت‌های اجتماعی و شکل‌گیری ظرفیت‌های مشارکت در روستاهای بلوچستان را روایت کرد و حامد معنوی‌پور از تجربه راه‌اندازی یک کسب‌وکار اجتماعی و شکل‌گیری مشارکت محلی در محله تاریخی سیروس تهران سخن گفت. در کنار این روایت‌ها، دکتر سعید مدنی، جامعه‌شناس و پژوهشگر مسائل اجتماعی، با طرح مبانی نظری اعتماد و رویکرد جماعت‌محور، به صورت‌بندی مسئله پرداخت و دکتر حسین ایمانی جاجرمی، با نگاهی جامعه‌شناختی، ظرفیت‌های نهادی و موانع ساختاری مشارکت اجتماعی را بررسی کرد.

اگرچه این تجربه‌ها در جغرافیاها و زمینه‌های اجتماعی متفاوتی شکل گرفته‌اند، در یک پرسش اساسی به هم می‌رسند: چگونه می‌توان از مداخله برای مردم به سوی اقدام مشترک با مردم حرکت کرد؟ روایت‌های این نشست نشان می‌دهند که مشارکت با دعوت و فراخوان به وجود نمی‌آید؛ بلکه به زمان، حضور مستمر، شنیدن و به‌رسمیت‌شناختن دانش و تجربه مردم، شفافیت در عمل و فراهم کردن امکان اثرگذاری و تصمیم‌گیری برای آن‌ها نیاز دارد. در این مسیر، اعتماد هم پیش‌شرط همکاری است و هم محصول آن؛ چیزی که در جریان تجربه‌های مشترک ساخته می‌شود و می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری احساس تعلق و مسئولیت جمعی باشد.

توسعه از بالا یا یادگیری از مردم؟

دکتر سعید مدنی در آغاز بحث، مسئله اعتماد را از چارچوب یک مفهوم انتزاعی در جامعه‌شناسی خارج کرد و به قلب تجربه مداخلات اجتماعی برد. او دو منطق متفاوت برای ورود به یک محله یا جامعه محلی را از یکدیگر تفکیک کرد: رویکرد متخصص‌محور و رویکرد جماعت‌محور.

در رویکرد نخست، متخصصی با دانش، برنامه و معمولاً منابع مالی و قدرت اجرایی وارد منطقه می‌شود تا بر اساس تشخیص خود، مسئله را حل کند. در این الگو، مردم محلی بیشتر دریافت‌کنندگان تصمیم‌ها هستند تا مشارکت‌کنندگان در شکل‌گیری آن‌ها. در مقابل، در رویکرد جماعت‌محور، فرد یا نهادی که وارد محله می‌شود، خود را صاحب تمام پاسخ‌ها نمی‌داند. او با بخشی از دانش تخصصی وارد می‌شود، اما می‌پذیرد که شناخت مسائل و تعیین اولویت‌ها بدون شنیدن صدای مردم ممکن نیست.

تفاوت این دو رویکرد فقط در شیوه تصمیم‌گیری نیست؛ در نسبت آن‌ها با قدرت و منابع نیز هست. مداخله‌گر متخصص‌محور معمولاً منابع و اختیار بیشتری در دست دارد، اما تسهیلگری که از مسیر جامعه مدنی وارد می‌شود، ممکن است امکانات محدودی داشته باشد و ناچار باشد برای پیشبرد کار به سرمایه اجتماعی و اعتماد تکیه کند. به تعبیر مدنی، در این نوع مداخله، اعتماد تا حد زیادی جای قدرت و اجبار را می‌گیرد.

او برای توضیح چگونگی شکل‌گیری اعتماد به چهار مبنا اشاره کرد: مهر و عاطفه، همکاری مدنی، شراکت اقتصادی و ارزش‌های مشترک. همچنین با اشاره به دیدگاه فرانسیس فوکویاما، صداقت، تعهد و پذیرش را از مؤلفه‌های مهم اعتماد دانست. صداقت یعنی میان حرف و عمل فاصله‌ای نباشد؛ تعهد یعنی افراد به وعده‌های خود پایبند بمانند و پذیرش یعنی ارزش‌ها و ویژگی‌های طرف مقابل را به رسمیت بشناسند.

یکی از نکات مهم بحث او این بود که اعتماد و مشارکت رابطه‌ای یک‌طرفه ندارند: مشارکت می‌تواند اعتماد ایجاد کند و اعتماد نیز زمینه مشارکت بیشتر را فراهم می‌کند. افراد ممکن است در آغاز فقط با سهم اندکی از اعتماد وارد یک همکاری شوند، اما با تجربه همکاری، شناخت متقابل و مشاهده نتایج، این اعتماد گسترش پیدا کند.

از این منظر، پرسش اصلی دیگر این نیست که چگونه مردم را به مشارکت دعوت کنیم؛ بلکه این است که چه شرایطی فراهم کنیم تا آن‌ها خود را صاحب کار بدانند.

احیای یک تالاب؛ ده سال گفت‌وگو برای بازگشت آب

روایت سیروس زارع از احیای تالاب بین‌المللی کمجان در استان فارس، نمونه روشنی از فاصله میان یک ایده درست و امکان تحقق اجتماعی آن بود.

خشک‌شدن تالاب و پیامدهای مداخلات غیرعلمی در منابع آب، فقط یک مسئله محیط‌زیستی نبود. از بین رفتن شالیزارها و فرصت‌های معیشتی، بیکاری، فقر و مهاجرت را نیز به دنبال داشت. زارع که خود ساکن کمجان بود و سال‌ها در آنجا فعالیت اقتصادی داشت، از نزدیک با زندگی و وضعیت معیشتی مردم آشنا بود. با این حال، سابقه آشنایی و اعتبار اجتماعی به‌تنهایی برای همراه کردن مردم کافی نبود.

او توضیح داد که حدود ده سال با جامعه محلی درباره امکان احیای تالاب گفت‌وگو کرده است. مردم پیش‌تر بارها وعده‌هایی درباره بهبود وضعیت منطقه شنیده بودند؛ وعده‌هایی که در مواردی نه‌تنها به نتیجه نرسیده، بلکه شرایط زندگی آن‌ها را دشوارتر کرده بود. طبیعی بود که در برابر پیشنهاد تازه‌ای برای دست‌کاری محیط زندگی‌شان مقاومت کنند.

نکته مهم در این تجربه، تفاوت میان داشتن اعتماد اولیه به یک فرد و اعتماد کردن به نتیجه یک اقدام بود. زارع ممکن بود به دلیل سابقه زندگی و فعالیت اقتصادی‌اش در روستا شناخته شده باشد، اما مردم باید می‌دیدند که پیشنهاد او واقعاً نتیجه متفاوتی خواهد داشت.

سرانجام، در سال ۱۳۸۸، با ایجاد نخستین آب‌بند و هدایت آب به بخش‌هایی از تالاب، نشانه‌های اولیه بازگشت حیات ظاهر شد. این بار مردم به‌جای شنیدن وعده، نتیجه را می‌دیدند. پرندگان بازگشتند و سطحی از تالاب آبگیری شد. همین مشاهده، اشتیاق بیشتری برای مشارکت ایجاد کرد. اهالی با ابزارهای سنتی و بیل‌های زراعی، از دانش و تجربه پیشین خود در کشاورزی و شالیزارها استفاده کردند و در ادامه کار سهم گرفتند.

اما مسیر احیا بدون تعارض نبود. اختلاف با سازمان آب و شبکه بهره‌برداری به طرح دعوای حقوقی و چهار سال پیگیری قضایی انجامید. زارع از نبود حمایت کافی دستگاه‌های مسئول، به‌ویژه محیط‌زیست، نیز سخن گفت. در این میان، اطلاع‌رسانی رسانه‌ها و انتشار گزارش‌ها به روشن شدن موضوع کمک کرد و در نهایت دعوای مطرح‌شده علیه گروه محلی رد شد.

نتایج این تلاش فقط به بازگشت آب محدود نماند. افزایش تنوع زیستی، حضور پرندگان مهاجر، رونق نسبی دامداری سنتی، کاهش مهاجرت و افزایش توجه به روستا از جمله تغییراتی بود که زارع به آن‌ها اشاره کرد. با این حال، تداوم احیای تالاب همچنان به تأمین منابع، حفاظت در برابر شکار و صید، چرای دام، زمین‌خواری و برداشت آب وابسته است.

در این روایت، یک نکته بیش از همه اهمیت داشت: گاهی برای همراه کردن مردم، لازم نیست از ابتدا همه را متقاعد کنیم؛ کافی است امکان دیدن یک نتیجه واقعی و ملموس را فراهم کنیم. البته نتیجه اولیه به‌تنهایی کافی نیست؛ باید بتوان از آن برای گسترش آگاهی و مسئولیت مشترک استفاده کرد.

از دریافت‌کننده کمک تا عضو یک شبکه نیکوکاری

کلثوم بزی، کنشگر اجتماعی و مدیرعامل پیشین مؤسسه توسعه پایدار اردیبهشت، تجربه‌ای از توتان در سیستان‌وبلوچستان را روایت کرد؛ تجربه‌ای که از دل سیل سال ۱۳۹۸ آغاز شد، اما خیلی زود از چارچوب امدادرسانی معمول فراتر رفت.

در روزهای پس از سیل، تماس‌های زیادی با مؤسسه گرفته می‌شد تا کمک‌های مردمی جمع‌آوری و توزیع شود. با این حال، تجربه‌های پیشین و آموزش‌هایی که اعضای مؤسسه دیده بودند، آن‌ها را نسبت به محدود ماندن فعالیت به توزیع غذا و پوشاک محتاط کرده بود. مسئله این بود که چند ماه پس از بحران، تازه ابعاد واقعی خسارت آشکار می‌شود: از دست رفتن شغل، معیشت و فرصت‌های زندگی. در منطقه‌ای مانند توتان نیز بسیاری از این محرومیت‌ها پیش از وقوع سیل وجود داشتند.

بنابراین، گروه تصمیم گرفت به‌جای یک اقدام امدادی کوتاه‌مدت، امکان ایجاد یک فعالیت معیشتی را بررسی کند. پیشنهاد اولیه، واگذاری بز به خانواده‌ها بود؛ به‌گونه‌ای که با زاد و ولد دام‌ها، امکان تداوم فعالیت و انتقال یک بزغاله به خانواده دیگری فراهم شود و چرخه‌ای از نیکوکاری شکل بگیرد.

اما اجرای همین ایده ساده، نیازمند بازنگری در پیش‌فرض‌های بیرونی بود. گروه در ابتدا تصور می‌کرد باید برخی خانواده‌ها را بر اساس معیارهایی که خود تعیین کرده بود، انتخاب کند. برای مثال، درباره خانواده‌های دارای فرد مبتلا به اعتیاد یا خانواده‌هایی که از نظر اقتصادی وضعیت بهتری داشتند، ملاحظاتی وجود داشت. اما مردم محلی این دسته‌بندی‌ها را به چالش کشیدند. آن‌ها توضیح دادند که در ساختار خویشاوندی و روابط اجتماعی منطقه، نمی‌توان به‌سادگی یک عضو خانواده را به دلیل وضعیت شخصی‌اش از فرصت محروم کرد. این گفت‌وگو باعث شد گروه بپذیرد که باید از شیوه زندگی و مناسبات مردم بیاموزد، نه اینکه الگوی خود را بر آن‌ها تحمیل کند.

در تصمیم‌گیری درباره انتخاب خانواده‌ها، خرید دام از منطقه، نحوه واگذاری و انتقال بزغاله‌ها، خود مردم و معتمدان مورد تأیید آن‌ها نقش اصلی را بر عهده گرفتند. معلمان محلی نیز در توزیع کمک کردند. مؤسسه در این میان، به‌جای کنترل تمام مراحل، منابع و اطلاعات مالی را شفاف در اختیار مردم قرار می‌داد و هر دو ماه برای پیگیری وضعیت دام‌ها و روند کار به منطقه بازمی‌گشت.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این روایت، تأکید بر شفافیت بود. بزی توضیح داد که حتی خانواده‌هایی که کمک مالی کرده بودند، از گردش حساب و جزئیات هزینه‌ها مطلع می‌شدند. مردم محلی نیز به‌تدریج می‌توانستند گزارش‌های فعالیت مؤسسه را دنبال کنند و بدانند منابع چگونه مصرف شده است. اعتماد در اینجا نه از طریق وعده‌های بزرگ، بلکه با شفافیت مداوم و امکان پرسشگری شکل می‌گرفت.

اما شاید مهم‌ترین نتیجه زمانی آشکار شد که سال بعد، در جریان سیل جنوب استان، تعدادی از مردم توتان خودشان برای کمک به سیل‌زدگان کنارک اقدام کردند. آن‌ها حصیرهایی را که بافته بودند، در یک وانت بارگیری کردند و برای خانواده‌هایی بردند که در سیل وسایل زندگی و فرش‌هایشان را از دست داده بودند. کسانی که روزی دریافت‌کننده کمک بودند، حالا خود را در جایگاه کمک‌کننده می‌دیدند.

این تغییر جایگاه، معنایی فراتر از افزایش درآمد یا موفقیت یک طرح معیشتی داشت: مردم خود را قادر به کمک کردن می‌دیدند و نقش نیکوکار را منحصر به افراد برخوردار نمی‌دانستند.

بَزی همچنین از ساخت مدرسه و مرکز آموزش از راه دور با مشارکت اهالی گفت؛ از اینکه مردم در اجرای ساختمان‌ها نقش داشتند، دخترانی که در مراکز آموزشی رشد کرده بودند بعدها خودشان به آموزش کودکان پرداختند و امروز افرادی از توتان در هیئت‌مدیره مؤسسه حضور دارند.

این روایت البته بدون رنج نبود. بَزی از فقدان‌ها و از دست رفتن زندگی‌هایی در منطقه نیز یاد کرد؛ فقدان‌هایی که نشان می‌دادند حتی فعالیت‌های مستمر اجتماعی هم نمی‌توانند به‌تنهایی پاسخ‌گوی همه محرومیت‌های انباشته باشند. با این همه، جمله پایانی او درباره شعار مؤسسه، «از ساختن زندگی خسته نشویم»، معنای این تلاش مستمر را به‌خوبی نشان می‌داد.

وقتی یک گلخانه به بخشی از هویت محله تبدیل می‌شود

حامد معنوی‌پور، بنیان‌گذار کسب‌وکار اجتماعی بام سبز سیروس، از تجربه‌ای در محله سیروس تهران گفت که نشان می‌داد مشارکت چگونه می‌تواند از یک فعالیت محدود به شکل‌گیری احساس تعلق و هویت جمعی برسد.

او تأکید کرد که اعتماد در نخستین برخورد شکل نمی‌گیرد. حضور مستمر در محله، معاشرت با مردم و شرکت در گفت‌وگوهایی که در فضاهای غیررسمی و مورد اعتماد اهالی جریان داشت، به‌تدریج امکان شناخت متقابل را فراهم کرد. برای او مهم بود که مردم فقط موضوع یک پروژه عمرانی نباشند، بلکه بتوانند درباره مسائل محله صحبت کنند و در یافتن راه‌حل‌ها سهم داشته باشند.

در همین رفت‌وآمدها روشن شد که برخی از مسائلی که در نگاه اول مهم به نظر می‌رسیدند، لزوماً ریشه اصلی مشکلات نبودند. برای مثال، موضوع افراد بی‌خانمان یا فضاهای آسیب‌زا در محله مطرح بود، اما با پیش رفتن گفت‌وگوها، مسئله دشواری‌های اقتصادی خانواده‌ها و محدود بودن فضاهای امن برای حضور و مشارکت زنان نیز آشکار شد.

ایده بام سبز، با پرورش آلوئه‌ورا و گیاهان دارویی در پشت‌بام‌ها و فضاهای بلااستفاده، در چنین بستری شکل گرفت. در آغاز، بسیاری از اهالی تمایلی به مشارکت نداشتند. اما کسانی که در مراحل اولیه همراه شدند، به‌تدریج دیگران را نیز دعوت کردند. بعضی از آن‌ها در خانه‌هایشان گلدان نگهداری می‌کردند و بعدها در گلخانه مشارکتی گلشن نقش گرفتند.

نکته مهم در روایت معنوی‌پور، توجه به هویت افراد بود. او توضیح داد که مشارکت نباید به معنای استفاده ابزاری از مردم برای پیشبرد یک پروژه باشد. هر فرد باید جایگاه و نقش مشخصی داشته باشد؛ از زنی که در خانه از گلدان‌ها نگهداری می‌کند تا زنی که مدیریت گلخانه را بر عهده دارد. حتی کودکان مهاجر و افغانستانی نیز نه با برچسب ملیت، بلکه به‌عنوان کودکان محله سیروس شناخته می‌شوند.

در این تجربه، گلخانه به‌تدریج از یک محل تولید به فضایی برای دیدار، یادگیری، فعالیت کودکان و همکاری زنان تبدیل شد. مردم در آنجا امکان صحبت کردن، انتقاد کردن و اثر گذاشتن بر تصمیم‌ها را پیدا کردند.

یکی از نشانه‌های جالب شکل‌گیری احساس تعلق، زمانی بود که شهرداری قصد داشت گلخانه را جمع‌آوری کند. اهالی، بدون آنکه معنوی‌پور از آن‌ها درخواست کند، خودشان برای اعتراض و پیگیری حفظ گلخانه اقدام کردند و حتی پیشنهادهایی برای تغییر طرح ارائه دادند. این واکنش نشان می‌داد که آن فضا دیگر صرفاً متعلق به مجری پروژه نیست؛ بخشی از خاطره و زندگی جمعی مردم شده است.

معنوی‌پور در عین حال به آسیب‌های مداخلات از بالا نیز اشاره کرد. محله سیروس به‌عنوان یکی از محدوده‌های بازآفرینی شهری، طرح‌های متعددی را تجربه کرده بود که بسیاری از آن‌ها به اجرا نرسیدند یا بدون توجه کافی به زندگی و کسب‌وکارهای موجود طراحی شدند. او از مغازه‌هایی گفت که سال‌ها پس از ساخت، همچنان خالی مانده بودند؛ در حالی که حتی گفت‌وگو با کسبه می‌توانست به اصلاح ساده‌ای در طراحی و کارکرد آن‌ها منجر شود.

از نظر او، پروژه‌های کوتاه‌مدت، وعده‌های عملی‌نشده، تصمیم‌گیری از بالا به پایین و نادیده گرفتن نظر اهالی می‌توانند اعتماد را از بین ببرند. مشارکت زمانی ادامه پیدا می‌کند که افراد احساس کنند حضورشان مؤثر است، منافع واقعی از همکاری به دست می‌آورند و آنچه ساخته شده، به خودشان تعلق دارد.

اعتماد فقط یک فضیلت اخلاقی نیست؛ مسئله‌ای نهادی است

دکتر حسین ایمانی جاجرمی در تکمیل بحث‌ها، از زاویه‌ای دیگر به مسئله نگاه کرد. او با اشاره به تجربه‌های نوسازی محله در ژاپن و کوالالامپور گفت که در برخی پروژه‌ها، جلب رضایت مردم و گفت‌وگو با آن‌ها ده تا دوازده سال زمان برده است. بنابراین، مشارکت محلی با منطق پروژه‌های کوتاه‌مدت و چرخه‌های سریع مدیریتی سازگار نیست.

او برای توضیح اهمیت زمان، به تجربه پژوهشگر ژاپنی، آقای اونو، در مطالعه یک روستا اشاره کرد. دکتر طالب، که برای همراهی با این پژوهشگر به میدان رفته بود، در روزهای نخست از اینکه او پرسش‌نامه‌ای توزیع نمی‌کند، مصاحبه‌ای انجام نمی‌دهد و فقط در روستا قدم می‌زند، تعجب کرده بود. اما اونو توضیح داده بود که پژوهش از همان لحظه ورود آغاز شده است؛ زیرا ابتدا باید حضور پژوهشگر برای مردم عادی شود و آن‌ها او را بپذیرند. در غیر این صورت، ممکن است در حضور او رفتار واقعی خود را نشان ندهند.

این مثال به‌خوبی نشان می‌داد که حتی شناختن یک جامعه نیز بدون صرف زمان و ایجاد اعتماد ممکن نیست.

ایمانی جاجرمی سپس به مسئله ظرفیت نهادی پرداخت. به اعتقاد او، جامعه ایران برای فعالیت‌های جماعت‌محور با کمبود نهادهایی مواجه است که بتوانند مردم را نمایندگی کنند، طرف گفت‌وگو قرار بگیرند و میان اهالی و دستگاه‌های رسمی ارتباط برقرار کنند. سازمان‌های مردم‌نهاد نیز برای ایفای این نقش به حمایت قانونی، منابع مالی و انسانی و چارچوب‌های روشن نیاز دارند.

او تجربه سراهای محله و مشکلات حقوقی ناشی از فعالیت داوطلبانه را نمونه‌ای از این خلأ دانست. در واقع، از افراد دعوت می‌شود مشارکت کنند، اما سازوکار حقوقی روشنی برای تعریف و حمایت از فعالیت داوطلبانه وجود ندارد. در چنین شرایطی، کنشگران اجتماعی ممکن است به‌جای حمایت شدن، با خطر بازخواست و گرفتاری‌های اداری و قضایی مواجه شوند.

او همچنین با اشاره به الکسی دوتوکویل و رابرت پاتنام، اهمیت فرهنگ انجمنی و سرمایه اجتماعی را در عملکرد دموکراتیک جوامع یادآوری کرد. پاتنام در کتاب «بولینگ به‌تنهایی» نسبت به کاهش مشارکت انجمنی و فعالیت داوطلبانه در آمریکا هشدار داده بود. ایمانی جاجرمی این بحث را به مسئله اعتماد در ایران پیوند زد و بر اهمیت آن در کارکرد جامعه تأکید کرد.

در واقع، اعتماد فقط یک احساس مثبت میان افراد نیست؛ زیرساختی اجتماعی است که امکان همکاری، نمایندگی، مطالبه‌گری و تداوم فعالیت جمعی را فراهم می‌کند. بدون آن، حتی وجود منابع مالی و برنامه‌های تخصصی نیز لزوماً به توسعه منجر نمی‌شود.

«ما» یک نقطه شروع نیست؛ نتیجه یک فرایند است

اگر روایت‌های این نشست را کنار هم قرار دهیم، می‌توان دید که هیچ‌یک از این تجربه‌ها با اعلام یک هدف مشترک یا دعوت عمومی به مشارکت آغاز نشده‌اند. در کمجان، سال‌ها گفت‌وگو لازم بود تا مردم به امکان احیای تالاب اعتماد کنند. در توتان، گروه اجرایی ناچار شد پیش‌فرض‌های خود درباره شیوه زندگی مردم و تعریف نیازمندان را تغییر دهد. در محله سیروس، حضور مستمر و شنیدن مسائل اهالی، مسیر فعالیت را از یک ایده اولیه عمرانی به کسب‌وکاری اجتماعی با نقش‌آفرینی زنان و کودکان محله تغییر داد.

در همه این تجربه‌ها، اعتماد نه با درخواست اعتماد کردن، بلکه از طریق رفتارهای قابل مشاهده شکل گرفت: حضور داشتن، شنیدن، صادق بودن، شفافیت مالی، پذیرفتن اشتباه، باز گذاشتن باب گفت‌وگو و مهم‌تر از همه، واگذار کردن امکان تصمیم‌گیری و اثرگذاری به مردم.

با این حال، این تجربه‌ها یک نکته دیگر را هم آشکار کردند: نباید همه دشواری‌های مشارکت را به بی‌اعتمادی مردم یا ضعف کنشگران نسبت داد. گاهی ساختارهای اداری، قوانین ناکارآمد، مداخلات ناهماهنگ و نبود حمایت نهادی، مانع تداوم همکاری می‌شوند. جامعه محلی ممکن است برای حفظ یک تالاب یا گلخانه به میدان بیاید، اما این به معنای آن نیست که به‌تنهایی باید بار تمام مسئولیت‌ها و تعارض‌ها را بر دوش بکشد.

از سوی دیگر، شکل‌گیری یک جمع به معنای ناپدید شدن اختلاف‌ها نیست. مردم در هر جامعه محلی، منافع، تجربه‌ها و موقعیت‌های متفاوتی دارند. آنچه اهمیت دارد، ایجاد امکان گفت‌وگو و مشارکت در تصمیم‌گیری است؛ به‌گونه‌ای که اختلاف‌ها به حذف افراد یا توقف همکاری منجر نشوند.

شاید مهم‌ترین دستاورد این تجربه‌ها را باید در تغییر جایگاه مردم جست‌وجو کرد: از کسانی که قرار است برایشان کاری انجام شود، به کسانی که خود می‌توانند مسئله را تعریف کنند، تصمیم بگیرند، منابع را به حرکت درآورند و حتی به دیگران کمک کنند.

مردم توتان که روزی دریافت‌کننده بز بودند، در سیل بعدی برای کمک به مردم کنارک حصیر فرستادند. اهالی کمجان که در آغاز نسبت به احیای تالاب تردید داشتند، در ادامه برای بازگرداندن حیات به آن مشارکت کردند. زنان محله سیروس که در ابتدا بیشتر در فضاهای خصوصی حضور داشتند، به نیروهای اصلی یک فعالیت اقتصادی و اجتماعی تبدیل شدند و برای حفظ فضایی که بخشی از زندگی جمعی‌شان شده بود، خودشان اقدام کردند.

این تغییرات نشان می‌دهند که «ما شدن» صرفاً کنار هم قرار گرفتن افراد نیست؛ فرایندی است که در آن، آدم‌ها به‌تدریج یکدیگر را به رسمیت می‌شناسند، امکان اثرگذاری پیدا می‌کنند و نسبت به چیزی فراتر از خود احساس مسئولیت می‌کنند.

شاید بتوان پرسش پایانی حامد معنوی‌پور را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پرسش‌های این نشست در نظر گرفت: وقتی وارد یک جامعه محلی می‌شویم، می‌خواهیم مردم به ما بپیوندند و کاری را که ما طراحی کرده‌ایم انجام دهند، یا می‌خواهیم خودمان بخشی از آن جامعه شویم؟

پاسخ به این پرسش، تفاوت میان اجرای یک پروژه در یک محله و ساختن چیزی با مشارکت مردم آن محله را روشن می‌کند.

«ما» از جایی آغاز می‌شود که دیگر مردم را صرفاً مخاطب، دریافت‌کننده کمک یا نیروی اجرایی یک برنامه نمی‌بینیم؛ آن‌ها را صاحبان تجربه، دانش، حق تصمیم‌گیری و توانایی تغییر می‌شناسیم. چنین «ما»یی یک‌باره و با فرمان یا فراخوان ساخته نمی‌شود. باید برای شکل‌گیری آن زمان گذاشت، اعتماد ساخت، امکان مشارکت فراهم کرد و اجازه داد مردم چیزی را که ساخته‌اند، از آنِ خود بدانند.

شاید این همان معنای عبور از تنگنا با اتکا به توان جامعه باشد: نه انتظار برای رسیدن یک ناجی بیرونی، و نه رها کردن مردم در برابر تمام مشکلات؛ بلکه ساختن مناسباتی که در آن، توانایی‌های پراکنده افراد به نیرویی مشترک برای تغییر تبدیل شود.

 

خواهشمند است با هدف حمایت از فعالیت‌های مطالعاتی مستقل و کمک به توسعۀ فعالیت‌های مدنی مؤسسۀ رحمان، مبلغ مورد نظرتان را به شماره کارت مؤسسه واریز کنید. حمایت شما برای کاهش آسیب‌های اجتماعی و بهبود شرایط کشور از یک برگ تا یک پژوهش اهداف مؤسسۀ رحمان را محقق خواهد کرد.

نظرات کاربران

اشتراک گذاری در

هیچ نظری وجود ندارد.

کامنت خود را بگذارید







نشست های دیگر