به مناسبت 15 اکتبر برابر با ۲۳ مهر روز جهانی زنان روستایی

به مناسبت روز جهانی زنان روستایی، بخش‌هایی از گفت‌وگوی مجله هایا با فائزه درخشانی را مرور می‌کنیم. درخشانی مدیر «دستادست» است؛ پروژه‌ای با دغدغه کارآفرینی اجتماعی برای زنان به‌حاشیه‌رانده‌شده، به‌ویژه در روستاها.

او از تأثیر استقلال اقتصادی بر جایگاه زنان در خانواده می‌گوید. زنانی که توانسته بودند کار کنند و درآمد داشته باشند، روایت می‌کردند که قدرت اثرگذاری‌شان بر تصمیم‌گیری‌های خانواده، دست‌کم در امور مربوط به خودشان، بیشتر شده است. اما این روند از سال ۱۳۹۸ به بعد، با آغاز همه‌گیری کرونا، فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی و تورم افسارگسیخته، رو به افول گذاشت. این شرایط، کنترل زنان از سوی مردان خانواده را آسان‌تر کرد. به این ترتیب، زنانی که تلاش می‌کردند با استفاده از اینترنت به استقلال اقتصادی و فرصت‌های برابرتر دست پیدا کنند، تا حد زیادی از میدان بیرون رانده شدند.

درخشانی درباره چگونگی پرهیز از نگاه بالا به پایین در کار با گروه‌های هدف می‌گوید که تلاش می‌کردند رابطه خود را بر گفت‌وگو و اعتماد متقابل بنا کنند. به باور او، وقتی همه مسئولیت‌ها را یک‌طرفه بر عهده بگیریم، ناخواسته جایگاه خود را بالاتر از دیگری تعریف می‌کنیم. به همین دلیل، در دستادست سعی می‌کردند رابطه‌ای برابر داشته باشند؛ رابطه‌ای بر مبنای این نگاه که «من در کنار تو هستم و می‌خواهم با تو کار کنم».

این رویکرد حتی در مواجهه با مشکلات و شکست‌ها هم ادامه داشت. به گفته او، گاهی وسوسه می‌شدند که مسئولیت کامل مشکل یا زیان پیش‌آمده را بر عهده بگیرند، اما تلاش می‌کردند به‌جای این کار، مسئله را به‌عنوان مشکلی مشترک ببینند که باید با همکاری یکدیگر حل شود.

آن‌ها همچنین می‌کوشیدند به‌جای ارائه مستقیم دستورالعمل و توصیه، زمینه یادگیری و تصمیم‌گیری مستقل را فراهم کنند؛ برای مثال، به‌جای فرستادن جزوه و رهنمودهای مستقیم، بازخورد می‌دادند یا درباره مسائل کسب‌وکارها، توضیحات کلی و اینفوگرافی‌هایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کردند تا مخاطبان بتوانند متناسب با نیاز خود از آن‌ها استفاده کنند.

درخشانی معتقد است که در بسیاری از پروژه‌های توانمندسازی، مسئله صرفاً اقتصادی دیده می‌شود؛ درحالی‌که نابرابری‌ها در هر جامعه به یکدیگر گره خورده‌اند. شاید یک سازمان کوچک نتواند با همه این نابرابری‌ها مقابله کند یا برابری کامل را محقق سازد، اما دست‌کم می‌تواند از بازتولید و تقویت آن‌ها بپرهیزد.

او به تجربه‌هایی اشاره می‌کند که در آن‌ها پروژه‌ها با همکاری افراد بانفوذ و قدرتمند روستا پیش می‌روند و پس از پایان پروژه، همه‌چیز خاتمه می‌یابد. چنین مداخلاتی ممکن است به بهبود زندگی همان افراد کمک کند، اما لزوماً تغییری در ساختار نابرابری‌های جامعه محلی ایجاد نمی‌کند؛ حتی ممکن است به تقویت موقعیت قدرتمندان بینجامد.

از نظر او، یکی از راه‌های حرکت به سوی برابری بیشتر، توجه به نابرابری‌های جنسیتی در بازار کار است. برای مثال، اگر بخش بزرگی از صنایع‌دستی در اختیار زنان باشد، اما در همان حوزه کار پاره‌وقت، دستمزد پایین و نبود بیمه به رویه‌ای معمول تبدیل شده باشد، نمی‌توان صرفاً با ایجاد فرصت کسب درآمد، از تحقق برابری سخن گفت. فعالیت‌های ترویجی برای تغییر این روندها می‌توانند به بهبود شرایط کار و حرکت کل جامعه به سوی عدالت بیشتر کمک کنند.

استقلال اقتصادی زنان، زمانی به برابری نزدیک‌تر می‌شود که با تغییر مناسبات نابرابر و به‌رسمیت‌شناختن عاملیت و توان تصمیم‌گیری آن‌ها همراه باشد.

آیا درآمد داشتن به‌تنهایی می‌تواند زنان روستایی را به استقلال اقتصادی برساند؟

وقتی تورم، فیلترینگ اینترنت و نابرابری‌های جنسیتی فرصت‌های کار و کسب درآمد را محدود می‌کنند، حتی استقلال اقتصادی زنان و قدرت تصمیم‌گیری آن‌ها در خانواده نیز آسیب می‌بیند. از سوی دیگر، پروژه‌های کارآفرینی اگر به نابرابری‌های موجود در جامعه محلی توجه نکنند، ممکن است ناخواسته به تقویت قدرت گروه‌های برخوردارتر بینجامند.

پس چطور می‌توان از کارآفرینی اجتماعی به برابری بیشتر رسید؟